گشت و گذار در بازارهای تاریخی میدان نقش جهان

نظم اقتصادی در شهرسازی صفوی بی‌نظیر بود. هر خیابان یا راسته فقط به یک صنف خاص اختصاص می‌یافت. این قانون باعث شکل‌گیری بازارهای تخصصی در دورتادور میدان شد. در ادامه به معرفی این راسته‌های تاریخی می‌پردازیم.

بازار قیصریه؛ شریان اصلی تجارت در عصر صفوی

در ضلع شمالی، سردری باشکوه قرار دارد که ورودی بازار بزرگ اصفهان یا قیصریه است. قیصریه به معنای بازار شاهی است. این بخش، ثروتمندترین نقطه تجاری شهر بود. سقف‌های گنبدی با نورگیرهای مهندسی‌شده، فضا را در تابستان خنک نگه می‌داشتند.

در مغازه‌های این بازار، پارچه‌های زربفت، فرش‌های ابریشمی و ادویه‌های هندی معامله می‌شد. تجار خارجی در این مکان حضور فعال داشتند. سردر این بازار نیز با نقاشی‌های تاریخی تزئین شده است.

راسته مسگرها؛ نوای ماندگار فلز

در حاشیه غربی میدان، موزون‌ترین صدای اصفهان به گوش می‌رسد. راسته مسگرها یکی از زنده‌ترین بخش‌های بازار است. در گذشته ظروف مسی ارزش بالایی داشتند. استادکاران با کوبیدن چکش بر ورقه‌های مس، دیگ‌ها و سینی‌های زیبا می‌ساختند. هنوز هم بوی فلز و صدای چکش در این دکان‌ها زنده است و گردشگران را به خود جذب می‌کند.

 کوچه پشت مطبخ؛ یادگار ضیافت‌های شاهانه

یکی از جالب‌ترین راسته‌ها، کوچه «پشت مطبخ» است. این بازار در پشت عمارت عالی‌قاپو قرار داشت. در گذشته، آشپزخانه‌های سلطنتی در این مکان بنا شده بودند. بازاریان این راسته وظیفه تامین مواد اولیه مطبخ دربار را بر عهده داشتند. گوشت تازه، سبزیجات و ادویه‌ها از این مغازه‌ها تامین می‌شد. امروزه این راسته به فروشگاه‌های صنایع دستی تغییر کاربری داده است.

 بازار تفنگ‌سازان و ترکش‌دوزها

قدرت نظامی برای حکومت صفوی اهمیت زیادی داشت. راسته‌هایی در نزدیکی میدان به ساخت تسلیحات اختصاص یافت. در بازار تفنگ‌سازان، فلزکاران شمشیر و لوله توپ می‌ساختند. در بازار ترکش‌دوزها، چرم‌کاران زبردست تیردان، زره چرمی و زین اسب تولید می‌کردند. این تمرکز نظامی در مرکز شهر، نمادی از اقتدار کشور ایران زمین بود.

 سایر راسته‌های تخصصی اصفهان

علاوه بر بازارهای اصلی، دکان‌های تخصصی دیگری نیز دورتادور میدان فعال بودند. بازار چیت‌سازها محلی برای تولید پارچه‌های قلمکار بود. بازار رنگرزها کلاف‌های ابریشم را با رنگ‌های طبیعی رنگ‌آمیزی می‌کرد. بازار قنادها نیز راسته‌ای پر از عطر گلاب و هل بود که شیرینی‌های سنتی در آن پخته می‌شد.

 شاهکارهای معماری اسلامی در چهار سوی میدان نقش جهان

معماری این مجموعه بر اساس اتحاد سیاست، مذهب و اقتصاد شکل گرفته است. چهار بنای بی‌نظیر اضلاع این میدان را با جزئیات شگفت‌انگیز خود احاطه کرده‌اند.

عمارت عالی‌قاپو؛ مرکز قدرت سیاسی و هنر (ضلع غربی)

این کاخ شش‌طبقه، مقر حکومتی امپراتوری صفوی بود. ایوان وسیع آن با ستون‌های بلند چوبی، بهترین جایگاه برای تماشای مسابقات چوگان محسوب می‌شد. شاهکار این عمارت در طبقه ششم یعنی اتاق موسیقی قرار دارد. گچ‌بری‌های توخالی و ظریف این اتاق، نقش یک استودیوی آکوستیک فوق‌العاده را در معماری اسلامی ایفا می‌کردند تا صدا با بالاترین کیفیت در فضا بپیچد.

 مسجد امام؛ نماد قدرت مذهب و هنر کاشی‌کاری (ضلع جنوبی)

مسجد جامع عباسی یا مسجد امام، اوج هنر کاشی‌کاری هفت‌رنگ و معماری دینی است. گنبد فیروزه‌ای عظیم دوپوش و طاق‌های بلند آن از شاهکارهای بی‌بدیل جهان است. معماران با ایجاد یک زاویه پنهان در دالان ورودی، جهت مسجد را دقیقاً رو به قبله تنظیم کردند؛ این کار هنرمندانه بدون کج شدن نمای اصلی مسجد در ضلع جنوبی میدان انجام شده است.

 مسجد شیخ لطف‌الله؛ خلوتگاه مرواریدنشان دربار (ضلع شرقی)

این مسجد اختصاصی، فاقد مناره و حیاط مرکزی است تا حریم خلوت خانواده سلطنتی حفظ شود. نورپردازی طبیعی از پنجره‌های مشبک و تغییر رنگ کاشی‌های گنبد آن در طول روز از نخودی به صورتی، از شگفتی‌های مهندسی معماری است که هر بیننده‌ای را مبهوت می‌کند.

 سردر قیصریه؛ نماد اقتصاد و هنر صفوی (ضلع شمالی)

همان‌طور که اشاره شد، این سردر نقطه اتصال میدان به شبکه بازارهای سنتی و نشان‌دهنده قدرت اقتصادی پایتخت بود که با نقاشی‌های رزم و بزم تزئین شده است.